Vladimir Poetin - een jaar president (2001)

/Reformatorisch Dagblad/ 11.05.2001 - Afgelopen maandag (07/05/2001) was het precies een jaar geleden dat Vladimir Poetin als tweede democratisch gekozen president van Rusland werd geinaugureerd.

Onder zijn bewind is het land opvallend stabieler geworden. Toen Poetin begin vorig jaar onverwachts Boris Jeltsin als waarnemend president van Rusland opvolgde, heerste er vooral angst. Zou deze ex-KGB'er, die onder meer de tweede oorlog in Tsjetsjenie had ontketend, het land weer terugvoeren naar het totalitarisme? Inmiddels zijn we bijna anderhalf jaar verder en Poetin regeert alweer een jaar als democratisch gekozen president van Rusland.

Hoewel de democratische instellingen onder Poetin zeker niet zijn versterkt, is het voorspelde totalitarisme uitgebleven. Wel is er beduidend meer stabiliteit in het land gekomen, mede dankzij een aantal doorgevoerde politieke hervormingen.

Toen Poetin een jaar geleden definitief de macht in het Kremlin overnam, beloofde hij in Rusland "de dictatuur van de wet" in te voeren. Daarmee bedoelde hij dat de Russische federale wetten voortaan voor iedereen even zwaar zouden gaan gelden.

Labiele koers

Onder Jeltsin was een situatie ontstaan waarbij nogal wat groepen een uitzonderingspositie voor zichzelf hadden weten op te eisen. Veel regionale leiders hadden voor hun deelrepublieken eigen regels opgesteld en sommigen droegen bijvoorbeeld nauwelijks meer geld aan Moskou af. Ook de oligarchen, zakenlieden die gedurende Jeltsins privatiseringen onevenredig veel bezit van de overheid voor een appel en een ei hadden overgenomen, hadden bevoorrechte posities afgedwongen en sommigen van hen hoefden bijvoorbeeld nauwelijks belasting te betalen. Aan dergelijke privileges lag de labiele politieke koers van Jeltsin ten grondslag. Door zijn steeds zwakkere machtspositie, versterkt door zijn slechte gezondheid, was hij voortdurend gedwongen concessies te doen aan verschillende belangengroepen in ruil voor steun aan zijn beleid.

Hierdoor was het Kremlin als centrum van het land enorm verzwakt en feitelijk een speelbal geworden van een aantal machtige belangengroepen in de samenleving. Daarbij kwam ook nog eens dat veel door het Kremlin opgestelde hervormingsvoorstellen strandden in de Doema, het Russische parlement, vanwege de moeizame verhouding die Jeltsin hiermee al jaren had. Deels was dit toe te schrijven aan de relatief sterke positie van de communistische partij, Jeltsins aartsvijand. Poetin zag bij zijn aantreden als president vorig jaar mei als een van zijn belangrijkste taken om van het Kremlin weer het machtscentrum van Rusland te maken. En hierin lijkt hij inderdaad te slagen.

Gehoorzaamheid

Zo heeft hij het afgelopen jaar relatief voortvarend de macht van de regionale leiders (Russische varianten op onze commissarissen van de Koningin) kunnen inperken ten gunste van Moskou. Ze zijn niet meer automatisch vertegenwoordigd in de Federatieraad, de Russische Eerste Kamer, en bovendien kunnen ze voortaan vervolgd en zelfs ontslagen worden indien hun lokale regelgeving in tegenspraak is met de federale regelgeving. Ook is Poetin begonnen de bevoorrechte positie van de oligarchen in te perken.

Een aantal van hen, onder wieBoris Berezovski en Vladimir Goesinski, heeft daardoor zijn vooraanstaande positie in de samenleving verloren. Ook de rest is een toontje lager gaan zingen, al steunt het Kremlin nog steeds voor een deel op deze oligarchen. Ten slotte is het Poetin ook gelukt de Doema te depolitiseren. Deels werd dit proces al ingezet in de nadagen van Jeltsin. Toen werd tijdens de parlementsverkiezingen van december 1999 de pro-Poetin-partij Eenheid met verrassend veel zetels in de Doema gekozen. Ze eindigde als tweede, net achter de communisten. Intussen heeft deze Kremlin-partij strategische allianties met andere partijen opgezet en zij zal in het najaar zelfs fuseren met een vroegere oppositiepartij.

Hiermee is Poetin verzekerd dat zijn voorstellen vrijwel altijd door het parlement zullen worden goedgekeurd. Voor het eerst in jaren is de macht van de communisten in de Doema dan ook gebroken. Ook is het levenspeil van de Russische bevolking tijdens Poetins eerste jaar in het Kremlin toegenomen. Dit is vooral toe te schrijven aan de economische groei van het afgelopen jaar, die meer dan 8 procent bedroeg. En deze is weer vooral te danken aan de hoge prijs op de wereldmarkt van olie, Ruslands belangrijkste exportproduct.

Hierdoor was de Russische overheid voor het eerst in jaren in staat de lonen en pensioenen op tijd uit te betalen en zelfs met een flink bedrag te verhogen. Hoewel Poetin hiervoor niets heeft hoeven te doen, heeft het hem wel extra populair gemaakt onder de bevolking. Uit recent onderzoek blijkt dat maar liefst 75 procent van de Russen zijn eerste jaar in het Kremlin als positief beoordeelt. Uiteraard is dit vooral aan de toegenomen welvaart te danken.

Weinig hervormingen

Toch valt daar wel het een en ander op af te dingen. Ondanks de invoer van de "dictatuur van wet" wordt Rusland nog steeds gekenmerkt door een hoge mate van corruptie en willekeur. En hoewel Poetin zijn mond vol heeft van juridische en economische hervormingen, zijn er dit jaar nog maar bitter weinig doorgevoerd.

Bovendien zijn sinds het aantreden van Poetin machtsorganen als de veiligheidsdienst en het openbaar ministerie zich opvallend meer gaan bemoeien met de vrije pers en de non-gouvernementele organisaties. Poetin zegt dan wel de vrijheid van meningsuiting en van pers tot het uiterste te zullen verdedigen, in de praktijk is daar tot nu toe nog maar weinig van te zien geweest.

De grote vraag nu is dan ook of de Russische president het komende jaar zijn langbeloofde economische en juridische hervormingen daadwerkelijk gaat doorvoeren. En of hij daadwerkelijk de wil heeft de prille Russische democratie te beschermen tegen de toenemende aanvallen van autoritaire krachten. Zowel de economische als de politieke voorwaarden zijn volledig aanwezig. Dus indien er dit jaar niets gebeurt, is dit geheel toe te schrijven aan president Poetin zelf.